Beeld & geluid

Het cassette-
bandje

Opnemen van de radio, een mixtape maken en een vastgelopen bandje redden met een potlood. De compact cassette maakte luisteren persoonlijk.

Lees het verhaal
Een TDK-compactcassette met zichtbaar magneetband
Compact cassette — Thegreenj · CC BY-SA 3.0 · bijgesneden en verkleind.

Klein genoeg voor een jaszak

Draagbare Philips-cassetterecorder van de eerste generatie
Philips-cassetterecorder — Erkaha; bewerking Retired electrician · CC BY-SA 4.0 · verkleind.

Een Philips-cassetterecorder van de eerste generatie, uit 1963 of kort daarna. De gebruiker hoefde geen losse magneetband meer in te rijgen.

Muziek in een doosje dat in je hand paste

Het cassettebandje was niet alleen een manier om naar muziek te luisteren. Je kon er zelf mee opnemen, kopiëren, bewaren en delen.

Van grote spoelen naar een klein doosje

Wie in de jaren vijftig geluid wilde opnemen, gebruikte meestal een bandrecorder met losse spoelen. Zo’n apparaat was groot, zwaar en niet bijzonder eenvoudig te bedienen. Het magneetband moest met de hand langs verschillende onderdelen worden geleid. Voor veel huishoudens was opnemen daardoor nog geen alledaagse bezigheid.

Begin jaren zestig werkte een team van Philips in het Belgische Hasselt aan een veel kleiner systeem. De Nederlandse ingenieur Lou Ottens leidde de afdeling Productontwikkeling. Volgens het Philips Museum liet hij een houten blokje maken dat in zijn jaszak moest passen. Dat formaat werd het uitgangspunt voor de nieuwe geluidsdrager.

In augustus 1963 presenteerde Philips op de Internationale Funkausstellung in Berlijn de Pocket Recorder EL 3300 en de bijbehorende Compact Cassette. In het kunststof doosje zaten twee kleine spoelen met daartussen een smalle magneetband. De gebruiker hoefde niets meer in te rijgen. Bandje erin, klep dicht en opnemen maar.

Philips liet andere fabrikanten het systeem zonder licentiekosten gebruiken, zolang zij zich aan de technische standaard hielden. Daardoor werkte een cassette van het ene merk ook in een apparaat van een ander merk. Die uitwisselbaarheid hielp de Compact Cassette uitgroeien tot een wereldstandaard.

Opnemen met twee knoppen tegelijk

De eerste cassette was vooral bedoeld voor gesproken woord. Al snel werd de geluidskwaliteit goed genoeg voor muziek. Cassetterecorders verschenen in huiskamers, slaapkamers, klaslokalen en auto’s. Vaak waren ze ingebouwd in een radio of stereotoren.

Opnemen ging meestal door record en play tegelijk in te drukken. Met een ingebouwde microfoon kon je stemmen en omgevingsgeluid vastleggen. Via de radio maakte je een eigen verzameling muziek. Daarna moest het bandje worden omgedraaid van kant A naar kant B.

C60

Ongeveer dertig minuten op kant A en dertig minuten op kant B.

C90

Ongeveer drie kwartier muziek per kant — genoeg voor veel elpees.

Opnemen betekende opletten. Drukte je te vroeg, dan nam je nog een stukje van de aankondiging op. Drukte je te laat, dan ontbrak het begin. En net wanneer het bijna goed ging, praatte de diskjockey soms door de eerste of laatste maten heen.

Je eigen Top 40

Voor veel jongeren hoorde het opnemen van de radio bij het weekend. Je wachtte op een favoriet nummer, hield de knoppen in de gaten en probeerde de presentator te slim af te zijn. Zo ontstond na verloop van tijd een bandje met alleen muziek die je zelf had gekozen.

Dat klinkt nu als een omslachtige afspeellijst, maar er was een belangrijk verschil: een cassette werd in echte tijd opgenomen. Een nummer van vier minuten kostte ook vier minuten om te kopiëren. De volgorde moest vooraf worden bedacht en aan het einde van een kant bleef soms nét te weinig ruimte over voor het volgende liedje.

Het kartonnen kaartje in het doosje werd daarom zorgvuldig ingevuld. Artiest en titel op de lijntjes, soms met de speelduur erbij. Wie meer werk van een bandje maakte, tekende een hoesje, gebruikte gekleurde pennen of gaf de twee kanten een eigen sfeer.

Van recorder tot Walkman

Een klein bandje wordt een wereldstandaard

  1. Philips presenteert de Compact Cassette en de Pocket Recorder EL 3300 in Berlijn.

  2. De eerste voorbespeelde muziekcassettes verschijnen op de markt.

  3. De eerste Sony Walkman maakt persoonlijk luisteren onderweg populair.

  4. Cd’s en digitale muziek beginnen het cassettebandje langzaam te verdringen.

Muziek ging mee naar buiten

Sony Walkman WM-F77 met bijbehorende hoofdtelefoon
Sony Walkman WM-F77 — Joe Haupt · CC BY-SA 2.0 · verkleind.

Deze Walkman uit circa 1986 laat zien hoe klein een complete stereospeler inmiddels was geworden.

De mixtape werd een persoonlijk cadeau

Een zelfgemaakt bandje kon meer zeggen dan een stapel losse nummers. De keuze en volgorde vertelden iets over de maker én over de ontvanger.

Meer dan een afspeellijst

Een mixtape voor een geliefde klonk anders dan een bandje voor een autorit of een schoolfeest. Ieder nummer moest op zijn plaats vallen. Soms werd de laatste lege minuut opgevuld met een kort liedje; soms bleef er alleen een stukje ruis over.

Ook vrienden wisselden muziek uit. Een elpee of voorbespeelde muziekcassette van de één werd gekopieerd voor de ander. De kopie klonk meestal iets minder helder dan het origineel en bij iedere volgende kopie nam de ruis toe. Toch maakte die eenvoudige kopieerbaarheid het mogelijk om muziek buiten de platenwinkel te verspreiden. Beginnende bands deelden demo’s uit en nieuwe muziekstijlen vonden via zelf opgenomen bandjes hun publiek.

Weet je het nog?

Op het kartonnen inlegvel schreef je precies welke nummers op kant A en kant B stonden. Het handschrift hoorde net zo goed bij het bandje als de muziek.

De cassette in de auto

De cassette was klein genoeg voor het dashboardkastje, een jaszak of een tas met vakantiespullen. In de auto hoefde je niet langer af te wachten wat de radio draaide. Gezinnen namen dozen met bandjes mee naar de camping of maakten vooraf een lange vakantiesamenstelling.

Een doosje raakte zoek onder een autostoel, een bandje lag maanden in het dashboardkastje of op de hoedenplank en de opschriften vervaagden in de zon. Toch bleven veel mensen hun oude autocassettes jarenlang bewaren. Ze hoorden bij een bepaalde reis, een bepaalde zomer of een auto die allang was ingeruild.

De Walkman maakt luisteren privé

Vanaf 1979 maakte de Sony Walkman het luisteren nog persoonlijker. De eerste Walkman, de TPS-L2, was een compacte stereospeler met een hoofdtelefoon. Hij kon niet opnemen en had geen luidspreker. Dat leek aanvankelijk een beperking, maar bleek juist het idee: je droeg je eigen muziek bij je en luisterde zonder dat anderen hoefden mee te luisteren.

Daarmee veranderde ook het straatbeeld. Muziek hoorde niet meer alleen bij de woonkamer, de auto of de radio op het strand. Ze kon een persoonlijke achtergrond worden tijdens het lopen, fietsen of reizen. De smartphone doet dat nu vanzelfsprekend, maar de Walkman liet voor het eerst op grote schaal zien hoe sterk die behoefte was.

Bandje uit de knoop

Een cassette met een lange hoeveelheid losgeraakte magneetband
Losgeraakte cassetteband — Tim Reckmann · CC BY 2.0 · bijgesneden en verkleind.

Een berucht probleem: de speler trok de magneetband uit de cassette. Met geduld en een potlood was het bandje soms nog te redden.

Kwetsbaar, maar vaak nog te repareren

De cassette kon slijten, kreukelen en vastlopen. Toch bleef haar werking begrijpelijk en zichtbaar.

Als de recorder het bandje opat

Een slecht afgestelde speler liet muziek te snel, te langzaam of dof klinken. Batterijen raakten leeg en bij draagbare spelers zakte de muziek dan steeds verder in tempo. Het beruchtst was het apparaat dat een bandje ‘opat’.

Bij het openen van het klepje kwam dan een lange sliert bruinzwarte tape naar buiten. Met geduld kon je die vaak terug in de cassette draaien. Een zeskantig potlood paste meestal precies in een van de spoelen. Was de band gebroken, dan waagde een handige eigenaar zich aan een reparatie met een klein stukje plakband.

Ook tegen per ongeluk wissen bestond een eenvoudige beveiliging. Aan de bovenkant van een cassette zaten twee kleine plastic lipjes. Brak je het lipje van een kant af, dan kon een recorder die kant niet meer overschrijven. Wie later spijt kreeg, plakte een stukje plakband over het ontstane gaatje.

Meer dan muziek

Niet ieder bandje bevatte popmuziek. Mensen namen radioprogramma’s, familiegesprekken en de eerste woordjes van hun kinderen op. Er waren taalcursussen, luisterboeken, kerkdiensten en gesproken brieven voor familie ver weg. In antwoordapparaten en dicteerapparaten werden kleinere varianten van de cassette gebruikt.

Ook sommige homecomputers bewaarden programma’s op cassettebandjes. Het geluid bestond uit piepen en ratelen die een computer als gegevens kon lezen. Laden duurde minutenlang en kon vlak voor het einde mislukken. Toch maakte de gewone cassetterecorder computerprogramma’s bereikbaar zonder dure diskdrive.

Waarom het bandje verdween

De compact disc bood vanaf de jaren tachtig een schoner geluid en direct toegang tot ieder nummer. Je hoefde niet terug te spoelen en de cd-speler trok geen meters tape uit het doosje. Toch bleef de cassette nog lang bestaan. Miljoenen auto’s hadden een cassettespeler en zelf opnemen was met een bandje veel eenvoudiger dan met een cd.

Pas toen beschrijfbare cd’s, mp3-bestanden en digitale spelers algemeen werden, verloor de cassette haar laatste grote voordelen. Muziek kopiëren ging sneller, er paste veel meer op één apparaat en afspeellijsten konden in enkele seconden worden aangepast. Streaming maakte zelfs het bezit van een eigen opname grotendeels overbodig.

Helemaal weg is het bandje niet. Sommige artiesten brengen kleine oplages op cassette uit en liefhebbers gebruiken oude decks en Walkmans. Daarbij gaat het niet alleen om de geluidskwaliteit. Een cassette is tastbaar, heeft twee kanten en dwingt de luisteraar tot een volgorde.

Wat we eigenlijk missen

Het is gemakkelijk om vooral de ongemakken te onthouden: de ruis, het wachten en het vastgelopen bandje. Toch zit de nostalgie waarschijnlijk ergens anders. Een cassette was niet onbeperkt. Je moest kiezen wat erop kwam en daar tijd aan besteden.

Daardoor werd een bandje meer dan een verzameling muziek. Het bewaarde ook het moment waarop iemand op record drukte, de volgorde waarin nummers belangrijk waren en het handschrift van degene die het kaartje invulde.

Tegenwoordig is bijna alle muziek onmiddellijk beschikbaar. Het cassettebandje herinnert aan de tijd waarin jouw muziek pas echt van jou werd nadat je haar zelf had opgenomen.

Verder bladeren

Een leeg bandje was zestig of negentig minuten ruimte voor je eigen muziek.

Bekijk alle verhalen