Toen de televisie nog begon en eindigde

Jaren vijftig–negentig · leestijd 9 minuten

Eerst was er vooral géén televisie

Wie nu de televisie aanzet, krijgt onmiddellijk beeld. Vroeger kon je hem inschakelen en ontdekken dat er simpelweg geen programma was.

De officiële Nederlandse televisie begon op 2 oktober 1951. Het aantal toestellen was nog klein en het programma-aanbod uiterst beperkt. Grote delen van de dag werd helemaal niets uitgezonden. Toch kon er al een televisiesignaal zijn. Dan verscheen het testbeeld.

Het beroemdste stilstaande beeld van Nederland

Een cirkel, lijnen, blokken, grijstinten en later felle kleuren: voor miljoenen kijkers betekende het vooral dat de uitzending nog niet was begonnen. Technisch gezien was het een nauwkeurig hulpmiddel. Een cirkel die als een ei verscheen, maakte bijvoorbeeld meteen duidelijk dat de beeldgeometrie niet klopte.

Een van de bekendste kleurentestbeelden werd de Philips PM5544, ontwikkeld aan het einde van de jaren zestig. Zonder dat dit de bedoeling was, groeide zo'n technisch patroon uit tot een van de herkenbaarste beelden van het analoge televisietijdperk.

Wachten hoorde bij het kijken

Wie te vroeg inschakelde, kon minutenlang naar het testbeeld kijken. Soms klonk er een toon, soms muziek. Het beeld had tegelijk iets verwachtingsvols: straks gaat het beginnen. Dan kwam er beweging, een klok, een omroeplogo of herkenningsmelodie — en vervolgens een gezicht.

Goedenavond, dames en heren

De vrouw die bij iedereen binnenkwam

De televisieomroepster kondigde programma's aan, vertelde wat later op de avond kwam en hield bij storingen soms eigenhandig de uitzending overeind.

Live televisie bood weinig mogelijkheden om fouten onzichtbaar weg te werken. Een verbinding kon wegvallen, een film te laat starten of een uitzending uitlopen. De omroepster was daardoor meer dan een vriendelijk gezicht: ze vormde de menselijke buffer tussen programma en techniek.

Ze vertegenwoordigde ook haar omroep. In het verzuilde bestel hadden de omroepverenigingen een sterke eigen identiteit. Kijkers herkenden de stemmen, kapsels en kleding en kregen hun eigen favorieten.

De pioniers van 1951

Op de eerste officiële televisieavond, 2 oktober 1951, leidde journaliste Jeanne Roos de uitzending in. Drie dagen later verzorgde de AVRO zijn eerste televisieavond, met Netty Rosenfeld als omroepster. Ook Mies Bouwman behoorde tot die vroege televisiegeneratie en groeide later uit tot een van de bekendste presentatoren van Nederland.

Actueel · 31 augustus 2026

Tanja Koen: omroepster van het eerste uur

Op 31 augustus 2026 werd bekend dat Tanja Koen op 24 augustus op 100-jarige leeftijd is overleden.

Koen begon kort na de Tweede Wereldoorlog bij de NCRV-radio. Toen de Nederlandse televisie in 1951 van start ging, behoorde zij tot de eerste generatie televisieomroepsters en werd ze de eerste televisieomroepster van de NCRV.

Later presenteerde ze zelf programma's en was ze in de jaren tachtig onder meer panellid in Zo vader, zo zoon. Haar omroeploopbaan besloeg bijna veertig jaar. Met haar overlijden verdwijnt een van de laatste vertegenwoordigers van de generatie die er al bij was toen televisie in Nederland nog helemaal nieuw was.

En 's nachts ging de televisie gewoon uit

Na het laatste programma was de televisieavond afgelopen. Geen volgende aflevering, geen eindeloos aanbod. De zender sloot als het ware zijn deuren. Morgen was er weer een dag.

Waarom verdwenen testbeeld en omroepster?

De uitzenddagen werden langer, er kwamen meer zenders en uiteindelijk ging televisie vrijwel de hele nacht door. Digitale techniek maakte het klassieke testbeeld voor de gewone kijker steeds minder relevant. Tegelijk namen trailers, grafische vormgeving, voice-overs en geautomatiseerde zenderpresentatie de taak van de omroepster over.

Het testbeeld vulde de ruimte voordat televisie begon. De omroepster vulde de ruimte tussen de programma's. Toen televisie één ononderbroken stroom werd, waren beide niet meer nodig.

Wat we eigenlijk missen

Waarschijnlijk verlangt bijna niemand werkelijk terug naar uren zonder programma. Het is eerder het ritueel dat is blijven hangen: de televisie aanzetten, zien dat je te vroeg was, de klok, de herkenningsmelodie en iemand die je goedenavond wenste.

De televisie had gezegd dat het bedtijd was. En daar viel weinig tegenin te brengen.